Evrimsel Bilgi İşleme veya alternatif adlandırmaları ile Evrimsel Berim[1]  (EB), Evrimsel Algoritma canlılar doğasında var olduğunu gözlemlediğimiz evrim mekanizmasının, bilgisayarlarda problem çözmede temel model olarak kullanıldığı işleme sistemlerinin adlandırılmasında kullanılan genel terimdir.

Farklı EB uygulamalarındaki ortak özellik herhangi bir problemin çözümünün bir veri yapısı ile betimlenmesi ve bu veri yapısı içindeki değerlerin doğal evrimdekine benzer yöntemlerle belirlenmesidir.  Biyoloji biliminden esinlenilerek problemin çözümünü kodlayan veri yapısına kromozom veya fenotip denmektedir. Bir problem (çoğunlukla) birden fazla parametrenin değerinin belirlenmesi ile çözüm bulmaktadır.  Bu parametrelerin her biri kromozomda yer alacaktır. Kromozomun öğesi olan ve herbiri problemin bir para­met­re­sini kodlayan birimlere gen; her bir genin alabileceği değerlerin kümesine o genin aleli denmektedir. EB de herbiri probleme farklı bir çözüm adayı olan kromozomlardan bir havuz tutulmakta ve bu havuz evrimsel yöntemlerle değişikliğe uğratılmaktadır.  Kromozom biçemindeki ve problemin bir aday çözümü olan bu havuz öğelerine birey veya genotip denmektedir. Bir EB uygulamasının genel yapısı şöyledir: 

1.      Birey havuzunu rasgelelikten de yararlanarak oluşturulması.

2.      Bir durma koşulu sağlanıncaya kadar aşağıdaki eylem dizisini yinelenmesi: 

·        Havuzda oluşan bireylerin herbirisinin kodladığı problem çözümünün kalitesini değerlendirilmesi.

·        Bu değerlendirmenin ışığında evrimsel işlem yapıcılar (operatörler) uygulayarak havuzu değişikliğe uğratılması.

Evrimsel işlem yapıcıların sık kullanılanlarını özetlersek:            

Seçim (selection) :   Değişikliğe uğramış bir havuzdan bir sonraki kuşağa hangi bireylerin aktarılacağının seçimidir.

Üreme (reproduction) :   Havuzdaki bireylerden bazılarının eşleştirilmesi ve bu ata olarak adlandırılan bireylerin gen bilgilerini içeren, çocuk olarak adlandırılan, yeni kromozomların üretilmesi.  Böylece her çocuğun her bir geni atalarından birisi ile aynı olacaktır.

Değişikliğe uğratma (mutation) :  Doğadakine pek benzer olarak, havuz bireylerinin arasından rasgele seçilenlerinin bazı gen değerlerinin rasgele değiştirilmesidir.

EB uygulamaları kromozomlarında kullandıkları veri yapılarına ve evrimsel yöntemlere göre farklılaşmakta ve çeşitli adlandırmalarla anılmaktadırlar: 

Genetik Algoritma (GA)  : Kromozom için seçilen veri yapısı doğrusaldır.  Problemin çözümü 0/1 lerden oluşmuş bir dizgidir (string). Şüphesiz bu dizginin gen anlamındaki alt bölgeleri sayısal veya etiketsel özelliklerde olabilecektir.  Kodlanmış parametrelerin eş türden olmak zorunlulukları yoktur.  Örneğin iki tam sayı geni, üç noktalı sayı geni, bir renk kodlaması geni bir GA kromozomunu oluşturuyor olabilir.

Genetik Programlama (GP) : Bu adlandırma tarihsel nedenlerle kapsamı tam olarak yansıtmamaktadır:  kapsamın programlama ile ilgisi yoktur.  GP, kromozom için seçilen veri yapısının özyinelemeli dinamik veri yapılarından (çoğunlukla da dinamik ağaç yapıları) olduğu uygulamaların genel adıdır.  Gen kavramı alt veri yapısı (çoğun­luk­la alt ağaç) anlamındadır. Örneğin iki atalı en basit üremede ata kromozomlar yani ağaçlar rasgele birer yerlerinden budanır ve elde edilen iki alt ağaç değiş tokuş edilir (ve böylece iki yeni kromozom (ağaç), yani çocuk imal edilmiş olur)

Evrim Stratejisi (ES) :  Üremenin eşleştirmeye dayalı olarak değil de denetimli bir değişik­liğe uğratmaya dayalı olarak yapıldığı, doğrusal veri yapılı, genlerin yalnızca sayısal değer­ler­den oluştuğu bir yöntemdir (Buradaki sayısal kavramı genin değerini de­ğiş­tir­mek bakımından aritmetik işlemlere tabi tutulabilmesi anlamındadır). Üremede her bireyin her bir gen değeri yine evrimsel yöntemle değiştirilen ve o bireyin o genine özgü olan bir standart sapmanın belirlediği bir normal olasılık dağılımına göre farklılığa uğratılır.

Kendini Uyarlayan Etmenler (KUE) : Yapay yaşam uygulamalarının evrimsel yöntem kullananlarının genel adıdır.  Burada problem nicelleştirilmiş yapay bir gereksinim, amaç ve tehlike ortamındaki yazılım etmenlerinin (agent) hayatta kalmaları ve ereklerini ger­çek­leştirmeleridir.  Yazılım etmenlerinin nasıl kodlandıklarının önemi bulunmamaktadır.  Önemli olan geliştirdikleri davranış biçimlerini evrimsel yollarla sonraki kuşaklara aktarmalarıdır.

 

Tüm EB uygumalarında ortak olan bir kavram da uygunluk değerlendirmesidir (fitness evaluation). Bütün çözüm bulma yöntemleri gibi EB de, her bir gen için tanımlı değer kümelerinin kartezyen çarpımından oluşan arama uzayında gezinmektedir.  Şüphesiz bu gezinmenin rasgele olmaması için çözümün ne olduğu, daha doğrusu neyin iyi neyin kötü çözüm olduğunun tamamen nicel bir tanımının yapılmasına gereksinim vardır.  Bu tanım EB’nin özellikle seçim ve üreme işlemlerinde kullanılmak durumundadır.  Örneğin havuzun en iyilerine bir kuşak daha yaşam hakkı tanımak, iyilere (kötülere göre) daha fazla üremede yer almak hakkı tanımak, kötüleri (iyileşirler ümidi ile) daha fazla değişime uğratmak uygulanan yöntemlerdendir.  EB uygulamalarında kromozomun yapısının belirlenmesine koşut olarak kromozom üzerinde tanımlı bireyin çözüm olmak bakımından iyiliğini sayısal olarak veren bir fonksiyon yazılması gerekmektedir. Örnek olarak bir sırt-çantası (knapsack) probleminde çözümün (bireyin) önerdiği toplam ’paha’ değeri; bir gezgin satıcı (TSP) probleminde turun toplam uzunluğu ile azalan bir fonksiyon verilebilir.

Bu fonksiyonun tanımı her problem için sanıldığı kadar kolay olmayabilir. Örneğin verilmiş, rasgele biçimli bir alana lamba yerleştirerek aydınlatma probleminde kıymetli olanın tarifi çok kolay değildir. Birörnek (Homojen) ancak zayıf bir aydınlatma mı?  yoksa bazı yerlerin karanlıkta kalması pahasına çok bölgenin güçlü aydınlatılması mı?  Enerjiyi en aza indirmek önemli mi?  Bozukluğa karşı güvence (bir lambanın bozulması sonucu bir bölgenin tamamen karanlıkta kalması) ne kadar önemli?  Bu tür tasaları çoğaltmak olanaklıdır.  EB uygulamalarında bu faktörler (ki bazen birbirleri ile çelişebileceklerdir de) bir ceza/ödül katkısı ile uygunluk fonksiyonunda yer alırlar.

EB nin tanıdığı bu esneklik çok ve heterojen parametreli problemlerin çözümünde kullanılmasını anlamlı kılmaktadır.

EB yöntemlerinin başarılı olarak kullanıldığı pek çok bilim ve mühendislik alanı vardır. Bunlardan bazılarını (örnekleri ile) sıralarsak: 

En iyileme :  Sayısal en iyileme (uçak kanadı tasarımı), birleşimsel en iyileme (baskılı devre tasarımı, işlik zamanlama problemleri)

Otomatik programlama :  Hücresel otomatların ve sıralama ağlarının tasarımı.

Makine öğrenmesi : Sınıflama ve öngörme görevleri (hava durumu öngörüsü, protein yapısı sınıflaması), ilişki ve yapı oluşturulması (sözdizim kurallarının bulunması)

Ekonomi : Yaratıcı girişimin modellenmesi, pazarlık ve açık artırma stratejilerinin geliştiril­mesi, ekonomik pazarların doğumunun modellenmesi.

Bağışıklık dizgesi : Canlı bedenin yaşam içerisindeki değişimi, doğal evrim süreçlerinde çoklu-gen ailelerinin varlığının bulunması.

Ekoloji : Biyolojik silah yarışının, parazit-ana dizge eşevriminin, ortak yararlılığın ve kaynak akışının modellenmesi.

Evrim ve öğrenme :  Bireysel öğrenmenin türün evrimi ile etkileşimi.

Toplumsal dizgeler :  Çoklu etmen diszgelerinin iletişim ve işbirliği özelliklerinin gelişimi.

 

Son olarak, çeşitli EB yöntemlerinden GA ile bir Dünyevi problem çözümünün nasıl gerçekleştiril­di­ğine daha yakından bakalım. Anlamayı kolaylaştırmak bakımından somut bir problem çözümünü adım adım inceleyeceğiz.

Ele alacağımız problem farklı boyutlardaki verilmiş dikdörtgenlerin tümünü alanı elden geldiğince küçük kılınmış bir dikdörtgen içine yerleştirmek olacak. Bu konuşlandırma sırasında hiç bir dikdörtgenin bir diğeri ile kısmen de olsa örtüşmemesi ve her dikdörtgenin bir kenarının düşey doğrultuda olması gerekiyor.  Dolayısı ile bir dikdörtgeni ya verildiği üzere ya da 90⁰ çevrilmiş (devrik) olarak yerleştirebilmekteyiz.  Dikdörtgenlerin boyutları tamsayı olarak verilmektedir.

Aşağıda verildiği varsayılan bir küme dikdörtgenin rasgele bir yerleştirimini görmektesiniz.  Bu yerleşim 13´17=221 birim² lik dikdörtgensel bir alan içinde kalmakla beraber bazı dikdörtgenlerin örtüşmesinden ötürü geçerli bir çözüm değildir.            

 

Şimdi de geçerli bir yerleşim görelim: 

Bu yerleşim 12´17=221 birim² lik toplam alana sahip geçerli bir yerleşimdir. Ancak aşağıdaki yerleşim probleme daha iyi bir çözüm önermektedir: 

Bu yerleşim 13´14=182 birim² lik bir alana sahiptir.

Şimdi adım adım bir problemin GA yöntemi ile çözülmesi için ne yapmamız gerektiğini irdeleyelim (italik yazı ile yazılmış bölümler örnek probleme ilişkindir; programlama dili özelindeki az sayıdaki ayrıntı C dilinde somutlaştırılıp verilmiştir)

1.                     Problem çözüm uzayı → İkili sayı dizgileri uzayı

betimlemesi yapınız.  Çoğunluk uygulamada ikili sayı dizgisinin boyu çözüm işlemi boyunca sabit tutulmaktadır.  

Örnek problemimiz için tüm bellekten yer almaların dinamik gerçekleştirildiği, i nci dizi öğesinin i nci dikdörtgenin sol-alt köşesinin yerleşim koordinatları ve dikdörtgenin devriklik bilgisini (örnegin 0: devrik değil, 1: devrik) tutan 1-boyutlu bir dizi gösterimini seçeceğiz.  her bir dizi öğesi (gen)

struct gene

      { char x, y, orientation; };

biçiminde bir kayıt olacaktır. Diziye bir bütün olarak bakıldığında, problemimizin bir çözüm adayını kodlayabilen bir ikili sayı dizgisi algılanmaktadır.

Belirlenmiş türden dizgileri tutabilecek bir havuz oluşturunuz.  Bu, genellikle elemanları dizgiler olan bir dizi değişkeni olarak gerçekleştirilir.  Yeni kuşak oluşturulduktan sonra kısa bir süre için eski kuşağa da ihtiyaç olacaktır.  Dolayısı ile havuz oluşturulur­ken yeni kuşak kromozamların konacağı ikinci bir havuz oluşturmak iyi bir tekniktir.            

Örneğin C dilinde, havuz oluşturmak, öğelerinde yukarıda betimlenmiş 1-boyutlu dizilere birer imleç (pointer) tutulan bir dizi değişkeni ile kolayca sağlanabilir.   

3.  Düzgün bir rasgelelikle dizgilerin ilk değerlerini oluşturunuz.

4.              Uygunluk  :   İkili sayı dizgileri uzayı → R

olacak biçimde bir Uygunluk fonksiyonu tanımlayınız. Uygunluk(s), s dizgisinin dünyevi problemin ne denli başarılı bir çözümünü kodladığının ölçütü olacaktır. 

Örnek problemimizde böyle bir ölçütü tanımlıyabilmek için bir çözümün iyiliğine ilişkin nitel bileşenler bulmamız mantıklı olacaktır.  Bir kromozoma ilişkin aşağıdaki bileşenler önerilebilir:

Sayı_{saha dışı} :   Tüm köşeleri yerleştirme ızgarasının içinde olmayan dikdörtgenlerin sayısı.

Yüzölçüm_KapsayanDD :   Saha dışı olmayan tüm dikdörtgenleri içine alan en küçük dikdörtgen alanın yüzölçümü.

Yüzölçüm_Örtüşen  :   Saha dışı olmayan dikdörtgenlerin örtüşen alanların toplamı.

Şüphesiz iyi diyeceğimiz bir çözümde Sayı_{saha dışı} ve Yüzölçüm_Örtüşen değerlerinin sıfır, Yüzölçüm_KapsayanDD  değerinin de küçük olması gerekir.

Ancak GA uygulamalarında önemli bir nokta bu fonksiyonun sürekliliğinin elden geldiğince gözetilmesidir.  Sürekli bir Uygunluk fonksiyonu GA’ya çözümlerini iyileştirmesinde yol gösterici olacaktır.

Bu bileşenleri tek bir toplam altında birleştirip her çözüm adayına ilişkin bir uygunluk değeri oluşturabiliriz: 

C₁ × Sayı_{saha dışı} + C₂ × Yüzölçüm_KapsayanDD + C₃ × Yüzölçüm_Örtüşen

C₁, C₂ ve C₃ sabitlerinin pozitif olması durumunda yukarıda hesaplanan değerin sıfıra yakınlığı ’en uygunluk’ anlamında olacaktır. Pratikte C₁ ve C₃ değerlerinin göreceli (C₂ ye göre) büyük seçilmesi saha dışılığı ve örtüşmeyi engelleyecektir.      

 

5. Havuzdaki tüm bireyleri (kromozomları) Uygunluk() fonksiyonu aracılığı ile değerlen­dirip sonuçları saklayınız.  Genellikle bu, elemanları kayan noktalı sayılar olan, havuz değişkenine koşut, bir dizi değişkeninde gerçekleştirilir.  

 

6.  Havuzdan rasgele iki dizgi seçip, bu seçtiğiniz iki dizgiyi yine rasgele belirlediğiniz bir noktadan ikiye kesiniz. oluşan parçaları değiş tokuş ederek yeni iki dizgi elde ediniz, bu yeni dizgileri yukarıda açıklandığı üzere ’yeni’ havuzda saklayınız.  Bu işlemi havuzda çiftleşmemiş dizgi kalmayıncaya kadar sürdürünüz.  Bazı GA uygulamalarında bir kromozomun çiftleşmede kullanılması uygunluk değeri ile koşut bir olasılık ile belirlenir.  Yani uygunluk değeri yüksek bireyler daha fazla çiftleşmede yer alırken, uygunluk değeri düşük olanlar en fazlasıyle bir (bazen hiç) çiftleştirilmezler. 

Örneğimize ilişkin, çaprazlama işlemine daha yakından bakalım. Aşağıdaki iki kromozomun çaprazlanmak üzere eşleştirildiğini varsayalım: 

Göktürk ÜÇOLUK ta2cjr@antrak.org.tr