Linux Köşesi

 
 
Sevgili Burçak'ın önerisiyle, üniversiteliğimin ilk yıllarında hoşça 
vakit geçirdiğim Antrak için büyük bir hevesle kaleme kağıda.. pardon 
klavyeye sarıldım. 

Ne yazsam acaba? Ekran başında kendime en çok sorduğum soru bu 
herhalde. 
İsterseniz kısa keselim, zira yolumuz uzun. Gelin Linux nedir, ne değildir 
şöyle bir üzerinden geçelim. Sanal projelerden bahsedelim. Bazılarımızın 
ütopya dediği, ancak teknolojinin gelişimine yadsınamaz etkileri olan 
ücretsiz yazılıma değinelim. 
 
 

Linux Nedir ? 

UNIX 70'li yılların ortalarında büyük bilgisayarlar üzerinde çok 
kullanıcılı bir işletim sistemi olarak geliştirilmiştir. Zaman içerisinde 
yayılarak birçok türevi ortaya çıkmış ve bugün kişisel bilgisayarlardan 
süper bilgisayarlara kadar biçok bilgisayar için UNIX türevleri yazılmıştır. 
Ne var ki bu türevlerin çoğunun gelişimi belirli bir noktada durmuş ve 
yüksek fiyatla satılan ticari yazılımlardır. 

Linux, Finlandiya Üniversitesinde öğrenci olan Linus Torvalds'ın 
ve İnternet üzerinde meraklı bir çok yazılımcının katkıları ile 
geliştirilmiştir. Linux gelişimi açık bir şekilde yapılmaktadır. Bunun 
anlamı, işletim sisteminin her aşaması açık olarak İnternet üzerinde 
yayınlanmakta, dünyanın dört bir yanında kullanıcılar tarafından kontrol 
edilmekte, hataları ve eksiklikleri tesbit edilerek düzeltilmekte ve 
geliştirilmektedir. Zaman zaman bu deneme aşamaları belirli bir noktada 
durdurulur ve güvenilir bir işletim sistemi sunulup, geliştirme için 
ayrı bir seriye devam edilir. Geliştirmede yer alan bu açıklık Linux'un 
en büyük avantajlarından biridir. Gelişimi evrimseldir, hatalar anında 
kullanıcılar tarafından tesbit edilip rapor edilmekte ve birçok kişinin 
katkısıyla düzeltilmektedir. Bazı işletim sistemi sürümleri saatler 
içerisinde güncellenebilmektedir. 

Linux gerçekten son yıllarda hızlı bir gelişme göstermiş, çeşitli 
ülkelerden birçok kullanıcıya erişmiş ve yazılım desteği günden güne 
artmıştır. Değişik kuruluşlar Linux sistemi ve uygulama yazılımlarını 
biraraya getirerek dağıtımlar oluşturmuşlar ve kullanımını 
yaygınlaştırmışlardır. 

Kısaca Linux'un desteklediği donanımlardan bahsedelim. Linux şu anda 
başta IBM-PC uyumlu (386 ve yukarısı) kişisel bilgisayarlar olmak üzere 
Apple, Atari ve Amiga gibi 68000 tabanlı bilgisayarlar üzerinde, Sun Sparc 
işlemcili iş istasyonları, Alpha işlemcili kişisel bilgisayarlar, MIPS, 
PowerPC, HP PA-RISC ve ARM mimarilerinde çalışmaktadır. 
Metin ekranlarda CGA, EGA, VGA, Hercules veya uyumlu kartlar 
desteklenmektedir. X Window ortamında genel VGA ve SVGA uyumlu 
kartlar ve S3, ET4000, 8514/A, ATI MACH8, ATI MACH32 gibi 
birçok görüntü kartı için yazılım mevcuttur. Birçok 10 ve 100 Mbit ethernet 
kartı, ISDN, ATM, FDDI, SLIP, CSLIP, PPP desteği 
verilmektedir. 

Bir makinada Linux çalıştırmak için kullanacağınız uygulamalara bağlı 
olarak en az bir 386SX işlemci ve 4 Mbayt RAM'a ihtiyaç vardır. Sabit disk 
üzerinde ise en az 40 Mbayt'lık bir alan ayırmanız gerekecektir. Rahat 
bir kullanım için en az 8 Mbayt RAM ile 200 Mbayt sabit disk ve bir 486 
işlemci önerilmektedir. 

Linux evinde veya işinde UNIX işletim sistemi altında çalışmak 
isteyenler için ideal bir platformdur. Özellikle işi veya eğitimi 
sırasında UNIX platformlar altında çalışmak, uygulamalar kullanmak veya 
yazılım geliştirmek isteyenler kendi kişisel bilgisayarlarında benzer 
ortamı yakalayabilmekte ve işlerini kendi kişisel bilgisayarları altında 
yapabilmektedirler. 

Linux kurulumda doğrudan TCP/IP desteği ile gelmektedir. Bu yönü ile 
TCP/IP temelli bilgisayar ağlarında hem istemci hem de sunucu olarak 
yaygın kullanım bulmuştur. Üzerinde halihazırda bulunan servislerin 
çeşitliliği, yeni çıkan servislere hızlı ayak uydurması, kolay 
yapılandırılabilmesi ve özellikle de düşük maliyeti sebebi ile yaygın 
olarak İnternet servislerinin verilmesi amacıyla kullanılmaktadır. 

Linux, WWW, DNS, NFS, NIS, X, BOOTP, SMTP, FTP, LIST, NEWS gibi 
yaygın TCP/IP servislerinin yanısıra 

* NOVELL sunucu (Novell protokolü kullanarak disk ve yazıcı servisi) 
* SAMBA sunucu (Windows 3.1, Windows95, Windows NT ve WfW için 
disk ve yazıcı servisi) 
* APPLETALK sunucu (MacOS kullanan Apple makinalar için disk ve yazıcı 
servisi) 

servisleri verebilmektedir. 

Linux yazılım desteği ile birçok ağ elemanının yerine geçebilecek 
bir alternatif olarak kullanılabilmektedir. Birden fazla ağın 
birbirine bağlanması amacıyla bir yönlendirici (router) olarak da 
yararlanılabilir. Özellikle farklı protokoller arası bir geçiş elemanı 
olarak üniversitelerde yaygın şekilde Linux'tan faydalanılmaktadır. Ayrıca 
yönlendirici olarak kullanıldığında kolaylıkla güvenlik duvarı (firewall) 
olarak da yapılandırılabilir. Buna ek olarak bir ağ üzerinde bulunan 
iki segment trafiğini birbirinden ayıran bir köprü (bridge) olarak da 
hizmet verebilir. 

Eğer Linux'a azimle dolma yapmasını da öğretebilirsem evde 
ikinci bir kişiye ihtiyacım olmayacağı da açıktır. 
 
 
 

Yazılım Özellikleri 

UNIX makinalar üzerinde yer alan uygulamaların çoğu, değişik platformlar 
altında bulunduğundan çalıştırılabilir (executable) olarak dağıtılmaz, 
kaynak kodu şeklinde sunulurlar. Sözkonusu yazılımı kullanmak isteyen bir 
kullanıcı bu kaynak kodunu kendi platformunda derleyerek çalıştırır. Bu 
yazılımların birçoğu Linux altında kolaylıkla çalıştırılabilmektedir. Bu 
tür yazılımları İnternet üzerinde çeşitli FTP arşivlerinde bulmak 
mümkündür. 
 

X Window Arabirimi 

Bilgisayar Destekli Eğitimde Linux

Bilgisayar Destekli Eğitim projesinde belirli bir işletim sistemi ve 
donanım modeline bağımlı kalmak son derece tehlikelidir. Linux ile bu 
tehlikeden uzak olarak okullarımızın İnternet erişimi sağlıklı bir 
biçimde yerine getirilebilir. AR-GE ve akademik kurumlar da 
geliştirmeye dayalı projelerini Linux'a taşıyabilir, donanım ve yazılım 
masraflarını büyük oranda kısarak bütçelerini daha verimli 
kullanabilirler. 

Bunun yanında bilgisayar mühendisliği eğitiminde, örneğin "İşletim 
Sistemleri" dersi çerçevesinde, bir işletim sisteminin aygıt sürücüleri 
konusu anlatılırken Linux'un kaynak koduna referans verilebilir, ya da 
Linux'un tanıdığı onlarca dosya sisteminden biri üzerinde örnek çalışma 
yapılabilir. Kaynak kodu erişilebilir olduğundan sistemin çalışma 
prensibini öğrenmek, geleceğin mühendis adayı için eşi bulunmaz bir 
fırsattır. Linux'u bir "deney seti" gibi kullanmak sadece akademisyenin 
olumlu onayına kalmıştır. 

Bir işletim sistemi ya da yazılımın öğrenci ve akademik çalışanlar 
için ücretli olması talihsizliktir. Eğitim yaşamı boyunca meraklı bir 
beyni yönlendirmek ve bilişim alanında yeni teknoloji üretmesini 
sağlayabilmek için önündeki tüm engellerin kaldırılması gerekir. 
Bu da ancak ücretsiz ve karşılığını verecek olan her an erişilebilir, kaliteli 
yazılımla mümkün olacaktır. 
 
 

Turkuaz Türkçe Linux Dağıtımı

11 Kasım tarihinde İTÜ'deki ftp arşivinin kurulması ve ilk Turkuaz 
dağıtımının bu adrese yerleştirilmesiyle başlanan projede halen 5 ayrı 
noktada ftp dağıtımı yapılıyor ve web hizmeti veriliyor. 

Turkuaz Linux'un geliştirilmesinde temel amaç, Türk Linux kullanıcılarına 
işletim sistemi bazında destek vermek ve Linux'un daha popüler olmasını 
sağlamak. Bu amaçla yerelleştirme ve uluslalaraştırma işlemlerine dağıtım 
dahilinde hız verilmiştir. 

Turkuaz'ın diğer Linux dağıtımlarından farkı şöyle sıralanabilir : 

1. Kurulum ve yapılandırma paketleri ``locale'' desteklidir, bu sayede 
program bir kabuk değişkenine bağlı olarak Türkçe ya da İngilizce desteği 
altında çalışabilir. 

2. X Window ve konsol altında klavye eşlemleri ve yazıtipleri Türkçe diline 
uygundur. 

3. Türkiye'de kullanım yaygınlığı yaratmamış bazı paketler dağıtımdan 
ayrıldı ve Turkuaz dağıtımının ücretsiz olmasının getirdiği fırsat ile 
telif hakkı bulunan bazı paketler yazarlarından izin alınarak dağıtıma 
eklendi. 
 

Turkuaz Linux Dağıtımı projesi bir ihtiyaçtan doğmuştur. Linux'un kurulumu 
tamamen İngilizce metinlere dayanmakta, zaten yeni başlayanlar için zor 
olan işletim sistemine alışma süresi daha da uzamakta ve öğrenme-zaman 
eğrisi yayvanlaşmaktaydı. Linux, bir UNIX türevi olduğundan geçmiş 
alışkanlıkların verdiği zorluklarla karşılaşan kullanıcı daha işin başından 
havlu atmaktaydı. 

Turkuaz Linux'un kullanıcı dostu X Window arabirimi ile tüm sistem yönetimi 
X altından yapılabilmektedir. En sık kullanılan komutların Türkçe 
açıklamaları ve kılavuz sayfaları her an erişilebilir durumdadır. İnternet 
üzerinde geniş bir kullanıcı kitlesinin oluşması durumunda Türkiye'deki 
Linux kullanıcılarının önemli bir bölümünün İnternet bağlantılarını Turkuaz 
Linux üzerinden sağlayacaklarını tahmin ediyorum. 
 
 

Sanal Projeler

İnternet sadece sonsuz sayıda karışık verinin, eğlencenin ya da tek yönlü 
bilginin akışını değil, paylaşımın ve imecenin de yine sonsuz derinlikte 
yaşandığı bir bilgi toplumuna geçiş aracıdır. 

Linux ise sadece İnternet yardımıyla haberleşen kullanıcıların varolduğu 
sanal bir ortamda gelişim imkanı bulmuş ve sıfırdan yazılmış bir işletim 
sistemidir. Bir bakıma bu dev proje, büyük yazılımların sadece 
topluma mal olmuş yazılım şirketleri tarafından üretilmeyeceğinin de 
açık bir kanıtıdır. 

İnternet'in tarihi sanal çalışma gruplarının başarılarıyla doludur. 
Özellikle lise ve üniversite öğrencilerinin uzak mesafeleri bir ekran 
uzaklığı kadar kısaltan ağ aracılığı ile haberleşmeleri sonucu 
İnternet'teki paket yazılımların ve dökümanların büyük bir çoğunluğu 
bu grup tarafından üretilmiştir. Türkiye'deki İnternet kullanıcılarının 
%70'i üniversite mezunu ve %40'ı öğrencidir. %48'lik bir bölümün yaşı ise 
25'in altındadır. 

Türkiye'deki hal böyle olunca sanal çalışma gruplarının önemi bir kat daha 
artıyor. İnternet'i kullanan genç nüfusun İnternet grup çalışmalarına 
özendirilmesi ile daha üretken ve paylaşımcı bir gençliğe doğru geçiş 
yapılabilir. Bu makale içınde verilecek örnekler yazılım alanında olsa da 
benzer şekilde pozitif bilimler, eğitim, sosyal bilimler gibi alanlarda da 
rahatlıkla çalışma gruplarının oluşturulması ve işlev kazanması mümkündür. 
 
Linus Torvalds tarafından geliştirilen birkaç satır kod, başlangıçta bir 
disketi okutmak amacını güderken şimdi İnternet'te servis veren işletim 
sistemlerinin en yaygın kullanılanlarından biri olmuştur. Peki, nedir Linus 
Torvalds'ın açık gelişim modelinde yatan sır? 

Her sanal proje ve doğabilecek önemli başarılar, bir geliştiricinin ve 
meraklının sıcak mesajı ile başlar. Gereksinimler bir projenin başlangıcı 
için en belirgin nedendir. 

İnternet'in demokratik ortamı en çok kullanılan web ve listeci gibi iki 
güçlü iletişim aracıyla birleştiği anda arkada kalan tek eksiğin 
potansiyel fikirler olduğu hemen ortaya çıkar. Sanal projeler en az iki 
kişiyle başlar, Linux gibi sayıca yüzbinleri bulan bireylerin fikir 
alış-verişinde bulunduğu dev çalışma grupları haline gelebilir. 

Her meraklı, bir gün gelir kullanıcı olur, her kullanıcının da erişebileceği 
üst seviye yeteri kadar bilgi ve beceriye sahip olduğu an `geliştiricilik'tir. 
Bir sanal proje, dikkatli bir meraklının gereksinimleri görmesinden ve pek 
çok kişinin aynı sorundan musdarip olmasından sonra başlar. 
 
 

Serbest Yazılım 

Örnekleri uzatmak mümkün, ama karşilaştığınız durum bilgisayar pazarı 
için geçerliliğini yitirmek üzere. Gelişen sayısal teknoloji veriyi 
kopyalamamıza ve daha geniş kitlelerce kullanılabilmesine olanak veriyor. 
Burada en büyük yardımcımız bilgisayarlar ve bilişimin aydınlatıcı ışığı. 

Serbest yazılım (SY) da bilişim alanına yeni bir çehre kazandırmak 
üzeredir. UNIX kültüründe SY, bilgiyi paylaşmak, sınırsızca dağıtmak ve 
değiştirmek anlamına geliyor. Kısaca açıklamak gerekirse serbest yazılım, 
belirli hakları gözetmek şartıyla herkesin özgürce kullanabildiği, 
kopyalayabildiği, üzerinde değişiklik yapabildiği ve ücretli/ücretsiz 
tekrar dağıtabildiği yazılımdır. "Bilgi herkesindir, sınırlanamaz" 
felsefesine uyan yazılımcılar, geliştirdikleri her ürünü karşılık 
beklemeksizin İnternet'in onayına sunmakla bu ürünün mükemmele 
koşmasına yardımcı oluyorlar. 

SY kavramı sadece "beleş sirke" olarak görülmemelidir. 
Bir başka anlamda, SY, yazılımın ücretsiz olmasını değil, 
serbestiyi ve bilginin yayılması felsefesini ön plana çıkarır. 

Yanında verilen kaynak kodu ile yazarının adını koruyarak üzerinde her 
türlü değişiklik yapmak kullanıcıların elindedir. Böylece sağlam tabanlı 
bir kaç satır kod, binlerce programcının da yardımıyla hiç beklenmedik 
bir uygulama yazılımına, kelime işlemciye ya da hesap tablosuna 
dönüşebilir. İnternet, buna benzer onlarca başarı hikayeleriyle doludur. 
Yazılan bir programın serbest hale getirilebilmesi için bir seçenek de 
bu programın GNU lisansı altında dağıtılmasıdır. Bu haliyle dolaşımda 
bulunan yazılım ``copyleft'' adını alır. 

Serbest yazılım modelinde aynı ya da yüksek kalitede bir mal aynı fiyata 
değil, ücretsiz olarak elde edilebilir. 

Ancak programın sadece çalıştırılabilir hali GNU serbest yazılımı olarak 
algılanamayacağı gibi satın alınan bir bilgisayara yüklenen ücretsiz 
ya da cüzi bir ücret karşılığı alınan yazılım da serbest kapsamına girmez. 

"copyright'' kavramı, ayrıca üretileni satan bir malsahibi kavramını da 
akıllara getiriyor. Bir malsahibinin amacı da çoğu kez yazılımı geliştirmek 
değil, satmak oluyor. Nadir olmayan ve üzerinde düşünülmesi gereken 
başka  bir durum da yazar ile programı arasında beklenmedik bir bağ 
oluşması. 
Yazar bu durumda çoğunluğun gereksiniminlerini ve ihtiyaçlarını ikinci 
planda bırakabilir ya da kendi beğenisini ürüne ekler. Gelişmeyi engelleyen 
bu durumun ruhen kaygı verdiği de ortadadır. 

Program yazmak bir başlangıçtır, bu atılımı halkın hizmetine sunmak 
için onu kaynak koduyla birlikte sunmalısınız. Linux dünyası serbest yazılım 
felsefesiyle birlikte sadece geliştiricilere değil, İnternet'i işinde, 
hobisinde ve boş vakitlerinde kullanan tüm bilgisayar severlere açık 
gelişimin önemini kanıtlarken sanal projeler yardımıyla nasıl daha 
üretken olunabileceğinin yolunu da gösteriyor.