PIC 16F84 UYGULAMALARI - 6

ANTRAK – Ankara Telsiz ve Radyo Amatörleri derneğini kurduğumuz 
1985 yılında hiçbirimizde VHF, HF hele hele çok uzak ve lüks görünen 
UHF yoktu. İlk önce TA2HF Şafak bir hurdadan VHF yarattı daha sonra 
TA2R Göktay, TA2T Tahir şanslı amatörler olarak VHF cihazlarını 
hurdalardan hayata döndürdüler. CB o dönemdeki tek kitle telsiz 
aracımızdı. CB’ye röle yapmak diye bir kaygımız da yoktu çünkü 
Röle nedir? Kimsenin bir fikri de yoktu. Her Cumartesi ziyaret edilen 
hurdacılarda bulduğumuz Motorola MOCOM 70 araç telsizlerini 
adapte ederek teker teker amatör dünyada yerimizi almaya 
başlamıştık. 1986 yılına geldiğimizde hatırı sayılır bir VHF 
haberleşeni sayısına ulaşmıştık. O zaman sorunlarda başlamıştı. 
Ankara'nın uç kısımları iç kısımlarla haberleşemiyordu. Tabii bunun 
röle diye bir tekrarlayıcı telsizin yüksek bir yere konulup önce ona 
ulaşılıp daha sonra onun güçlü sinyaliyle diğer amatöre ulaşılması 
keyfiyetini ve bunun sorunların sonu olacağını ANTRAK rölelerine 
katkısı yadsınamaz arkadaşımız TA2HF Şafak AKÇA sayesinde 
öğrendik. TA2HF-Şafak Akça  ve TA2T-Tahir Dengiz bir mobil 
cihazı bir el telsizi ile OPTİK olarak birleştirerek  ANTRAK’ın ilk 
amatör rölesini yaptılar. Buradaki optik terimini biraz açıp rölelerin 
çalışma prensiplerinede değinmekte yarar var. 

Bir röleyi hayata geçirmek için iki adet telsize yani bir adet alıcı ile 
bir adet vericiye ihtiyaç vardır. Alıcının aldığı sinyalin ses çıkışını vericinin 
mikrofon girişine bağlamak ve alıcı bir sinyal aldığında vericiyi aktif 
hale getirmek en basit röle kombinasyonudur.Tabii hem alıcı hemde 
verici için farklı frekanslar kullanılması şarttır çünkü aynı frekansta hem 
alma hemde gönderme yapılamaz ;verici, alıcı ile aynı anda aktive 
olduğundan alıcı hassasiyeti üzerine etki ederek baskı yapar ve 
alıcının duymasına engel  olur. Bu durumu engellemenin iki yolu ya 
hem frekansları hemde alıcı ve verici antenlerini birbirinden uzağa 
koymak veya gene frekansları ayırarak DUPLEXER dediğimiz band 
geçiren filtreleri kullanarak vericinin sinyallerinin alıcıya ulaşmasını filtre 
ederek önlemektir. 

İlk rölede, alıcı telsiz alma ışığı, vericiyi aktive etmek için optik bir 
kuplör alıcı alma led’i üzerine yapıştırılarak sağlanmıştı. Bu röle 
denemesi oldukça başarılı olmuş ve bizi derinden etkilemişti, fakat 
adı üstünde bir denemeydi ve röle lüksümüz kısa sürdü bunun üzerine 
bir adet MOCOM 70 telsizini röle haline getirmeye başladık. 
Şu anda kullandığımız ANTRAK lokalinde 1987 yılında günlerce 
süren hummalı bir çalışma sonunda ilk röle servise alındı. Ama 
sorunlar sürüyordu ve biz daha iyi bir röle sistemi için kolları sıvadık 
Şafak arkadaşımızın katkılarıyla bir TEKNİM rölesi tamir edilip önce 
R0 daha sonra R2 röle frekansında kullanıma alındı. Bu arada işletimle 
ilgili bazı sorunların farkına kullanıldıkça varılmaya başlandı. Amatör 
haberleşme dışında  enterferans denilen ve zaman zaman atmosferik 
koşullarlada etkili olan karışmalarda röle bazen saatlerce göndermede 
kalabiliyordu. Röle uzak ve yüksek bir yerde olduğu için yerine gidip 
kapatmak çok zahmetli bir işti. Bunun üzerine şimdi İstanbul'a 
yerleşmiş olan amatör arkadaşımız TA2CCD - Nafi Demirsoy 
uzaktan kapatma devresini tasarladı. Bu rölenin sağlığı için çok 
önemli bir gelişmeydi. Bu röle sistemi şu anda R1 rölesi olarak 
hizmet vermektedir. Daha sonra R2 rölesi olarak Aselsan ve Devlet 
malzeme ofisinin ortak katkılarıyla elde edilen Aselsan rölesi hizmete girdi. 

1993 yılında bir dernek toplantısında bir UHF rölenin faydalı olacağı 
konusunda bir deli kuyuya taş attı ve biz 40 akıllı aylarca araştırma 
ve tasarımdan sonra ilk UHF röleyi faaliyete aldık. UHF rölede 
Aselsan'ın hurda iki adet UHF el telsizini kullandık. Bu konuda 
yardımlarını yadsıyamayacağımız amatör arkadaşımız TA2CPO-Ömer 
Güleray’a buradan teşekkür etmek istiyorum. UHF röle ile birlikte ilk 
defa röle kontrolü işine bulaşmış oldum. Bu rölenin ilkel kontrolu ttl 
entegrelerle tasarladığım bir dijital kontrol sistemiydi. DTMF bazlı 
bir kapatma sistemi kontrol devresinin içine entegre edilmişti. 
Bu şekilde yaklaşık bir yıl hizmet verdikten sonra yazının devamındaki 
PIC ‘li kontrol ünitesini tasarladım. Böylece sistem daha güvenli 
tamamen mikroişlemci kontrollu bir kontrol ünitesine kavuştu. 

1997 yılında üç rölemiz sorunsuz faaliyetteyken bir deli gene kuyuya 
bir taş attı. Bu seferki deli bendim ve taşı çıkarma görevi TA2CPO 
ile bana verildi. Bu seferki fikir aynı yerde bulunan UHF ve VHF 
rölelerin birbirine bağlanması yani TANDEM olması böylece her iki 
röle ile aynı anda çıkış yapılması olanağı idi. Temel olarak bu 
CROSS-BAND işlemine benzese de biraz farklı bir yapıdır. 
Tandemde herhangi bir röleden giriş yapan amatörün sesi her 
iki banttan da yani hem VHF den hemde UHF den çıkar. Böylece 
Vhf cihazı olan biri UHF  röleyi ,UHF cihazi olan biri VHF röleyi 
kullanabilmektedir. Bu özellik olarak kulağa çok hoş gelmesine 
rağmen bir takım sorunları beraberinde getiriyordu. Hem ses hem 
mikrofon girişleri birbirlerine bağlanmalı hemde röleler gerektiğinde 
bağımsız çalışmalıydı. Birinde bir karışma olduğunda otomatik olarak 
devre dışı kalmalı böylece sorun olmayan röle bundan korunmalıydı. 
Bu tip teknik sorunları çözmek için kafa kafaya verip bir sistem 
oluşturduk. Sonunda üç PIC’den oluşan hayli karmaşık bir kontrol 
devresi tasarladım. Rölelerin kontrol devrelerini devre dışı bırakıp 
bütün kontrol yükünü bu devrelere yükledim. Bu devre 16 değişik 
dtmf komutunu algılayıp buna göre röleleri yöneten bir komut 
sistemine sahipti. Ayrıca enterferans durumunda otomatik olarak 
ilgili röleyi kapatan bir koruma sistemini ilk defa kullandık. Tabii 
bu kadar çok işi yapmaya çalıştığımız için sorunlarda büyük oldu. 
Her sorunu sistematik olarak çözdük. Bizi günlerce oyalayan son 
probleme de noktayı 2 adet 1N4148’le TA3AS – Serdar Ulukonakçı 
koydu…!

Tandem röle sistemi yaklaşık bir yıldır sorunsuz hizmet vermektedir. 
R1 rölesinide tandem sistemi içine katıp geniş alan kaplama sistemi 
ile Ankaranın her yerinden görüşme yapılmasını sağlamak benim 
şu andaki hayalim ama tandem projesi çok yorucu olduğu için 
henüz bir yandaş bulamadım eminim birgün onu da yapacağız. 

Bu yazıda size anlatacağım röle kontrol devresi PIC ile yapıp UHF 
rölede kullandığım devredir. Bu devre eğer revize olmadıysa ARD 
rölesinde ve Türkiye'de birkaç rölede daha kullanılmaktadır.
 
 

Şemayı daha net görmek için üzerine sağ tuşla tıklayıp çıkan menüden (View Image) faydalanın.
 
 

Şemada görüldüğü gibi devrenin özünü pic ve DTMF çözümleyici 
(decoder) olarak görev yapan KT3170 veya muadili 8870 
oluşturmaktadır. Devrenin yapımı oldukça rahattır, PIC işlemci olarak 
PIC16F84 yerine PIC16C84 kullanıldı. Devrenin beslemesi +12Volttur. 
PIC 16C84 ‘ü programlamak için eski sayılardaki programlayıcıyı 
rahatlıkla kullanabilirsiniz. Program dosyası PICKONT.ZIP  içindeki 
repc8632.hex dir. Bu devrenin programı eski sayılarda anlattığım 
PICBIT PLC programının ilkel versiyonu ile yazılmıştır. Repeater 
kontrolünün bir adet COR yani Carrier Operated Relay girişi,
TONE_IN ses girişi ve TX çıkışı bulunur. 

Bir röle oluşturmak için daha öncede belirttiğim gibi iki adet telsiz 
gerekir. Bunlardan birini alıcı frekansına ayarlayıp alıcı görevine tahsis
ederiz. Kontrol devresinin COR girişi alıcının sinyal alıp almadığını 
PIC’e iletmek için görev yapar. Alıcıda bulunması gereken, bir sinyal
alındığında low yani 0volt olan, sinyal alınmadığında ise  +5 Volt olan 
uca bağlanır. Eğer kullanılacak telsiz çok eski değilse böyle bir çıkış 
SQUELCH devresi civarında mutlaka vardır. Bu çıkışı squelch devresi 
şemasında veya voltmetre ile ölçerek bulabilirsiniz. Eğer böyle bir çıkış 
var ve ters çalışıyorsa yani sinyal almadığı zaman 0 Volt aldığında ise 
+5 V ise bunu devreye bağlarken 74HC04 gibi bir inverterden geçirip 
vermeniz gerekebilir. Devrenin TONE_IN girişini alıcı telsizin 
SPEAKER yani hoparlör veya kulaklık çıkışına bağlamanız gerekir. 
Bu giriş DTMF çözücü entegresine yani 8870 veya KT3170‘e röleyi 
kapatmak veya açmak için yollayacağınız  DTMF komut sinyallerini iletir.
TX ucu verici olacak telsizin PTT(Push To Talk) yani gönderme 
aktivasyonu için kullanılır. Kontrol devresi COR girişinde bir sinyal 
olduğunu hissederse TX ucunu transistör yardımıyla toprağa yani 
şaseye çeker. ICOM, STANDARD, YAESU gibi telsizlerde mikrofon 
girişi aynı zamanda telsizi göndermeye geçirmek için kullanılır. 
Eğer Devrenin TX ucunu bu marka telsizlerden birinin mikrofon ucuna 
1.5k lık bir dirençle bağlarsanız devre vericiyi göndermeye geçirir. 
Diğer tip telsizler için servis kitaplarından veya deneyerek bir yöntem 
bulmanız gerekir. En kolay yöntem TX transistörünün kollektörü ile 
+5V arasına bir 5Voltluk röle bağlayıp telsizin mandal tabir ettiğimiz 
PTT düğmesini bu rölenin kontaklarına aktarmaktır. Son yapılması 
gereken iş ise alıcı hoparlör çıkışını  VOLÜM kontrolü şeklinde bağlı 
10K'lık logaritmik bir potansiyometre ile vericinin mikrofon girişine 
bağlamaktır ,böylece alıcı ses sinyalini verici mikrofon girişine 
bağlamış oluruz. Ses temizliğini ve şiddetini bu potansiyometre ile 
ayarlamak mümkündür.

Şimdi kısaca röle kontrol devresinin çalışmasına bir göz atalım. Eğer 
alıcı bir sinyal alırsa COR girişi bunu hisseder ve TX çıkışı Vericiyi 
derhal göndermeye geçirir. Böylece röle fonksiyonu görevine başlar. 
Alıcı girişinde sinyal kesildiği anda verici hemen göndermeyi kesmez ve 
0.5 saniye daha göndermede kalır. Bu zamana kuyruk zamanı
(TAIL TIME) denir. Eğer alıcı girişindeki sinyal 45 saniyeden uzun 
sürerse TOT yani TIME OUT TIMER dediğimiz uzun konuşma 
zamanlayıcısı devreye girerek vericinin gönderme yapmasını durdurur. 
Bunun yararı gereksiz uzun konuşmalar ,mandal takılmaları, enterferans 
gibi alıcı girişinde sürekli sinyal olduğu durumlarda vericinin göndermede 
kalmasını önlemektir. Sistemi tekrar aktive etmek için DTMF # tuşu ile 
sinyal yollamamız gerekir. Bazen röle sistemini kapatmak gerekebilir bu 
durumda DTMF 8632 yollamak yeterlidir. Tekrar açmak için 8632'yi 
yeniden yollamanız gerekir. İki yollama arasında en az 15 saniye boşluk 
bırakmak gerekir aksi takdirde sistem komutu kabul etmez.
Devre üzerindeki yeşil led, TX, verici aktif olduğunda, Kırmızı led ise 
kapatma devresi aktif  olduğunda yanar. Bu led’ler yardımıyla devreyi 
yaptıktan sonra herhangi bir verici veya alıcıya bağlamadan 
deneyebilirsiniz. COR girişini şaseye değdirirseniz yeşil led yanar,
uzun tutarsanız( >45 saniye) kırmızı led devrenin vericiyi kapattığını 
gösterir. Eğer devre bu şekilde çalışıyorsa herşey normal demektir.
Bir röle sistemi yaparken dikkat edilmesi gereken birkaç önemli 
noktayı gözden geçirelim:
1- VHF veya UHF röle yaparken iki adet telsiz kullanılmalıdır. Bunların 
verici ve alıcı frekansı ve SHIFT adı verilen birbirlerine freakans uzaklığı 
mutlaka amatör röleler için tahsis edilmiş olan frekanslar arasından 
seçilmelidir.
2- Frekans bastırmasını önlemek için DUPLEXER yani Band geçiren 
filtre ekipmanı kullanmak verim üzerine direkt etki eder.
3- Kullanılan telsizler çok eski olursa adaptasyon sorunları büyük olur. 
Telsizlerin kullanım ve servis manual’larının ve şemalarının olması çok 
büyük kolaylık ve avantajdır.
4- Röle sistemini yaşadığınız kentte mümkün olan en yüksek ve kente 
açık mevkiye kurmanız sistem performansını direkt etkiler.
5- Son olarak her amatör röle sistemi kitleye hitap eden bir araçtır ve 
yasal zorunluluk olarak Telsiz Genel Müdürlüğünce tescil edilmelidir. 

ANTRAK Röle sistemini bugünlere taşıyan, emeği geçen, destek olan 
tüm amatör dostlarıma teşekkür ediyorum. Gelecek ay yeni bir PIC 
uygulamasında buluşmak dileğiyle…